دلتاس از یکتاس - ادبیات عرب - ادبیات عرب در قرن دهم

تحقیق بررسی سیر تاریخی زبان و ادبیات عرب از دوره صفویه تا قاجاریه

– افندی اصفهانی میرزا عبدالله، ۱۳۷۶، ریاض العلما وحیاض الفضلا ج۵ چ اول ترجمه محمد باقر ساعدی، استان رضوی ۲- امینی علامه سید محسن، ۱۴۰۳ ق، اعیان الشیعه ج ۶و۹ ، بیروت ، دارالتعاریف لمطبوعات ۳- امینی ناصر ضیاالدین، حقوق اداری زمان ضفویه، پایان نامه دوره دکتری دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی ۴- بروکلمان کارل، ۱۳۸۴، تاریخ الادب عربی، قم، دار الکتاب الاسلامی (ترجمه فهی حجازی) ۵- بیات احمد ، ۱۳۷۹دانشگاه درونزا، تهران، عقیق تهران ۶- بیات عزیز الله ، ۱۳۷۷ شناسایی منابع و ماخذ تاریخ ایران، تهران، امیر کبیر ۷- تبریزی مدرس ، ۱۳۳۳ ، ریحانه الادب ج۳، محمد علی مدرس ۸- ترجانی زاده احمد، ۱۳۴۸، تاریخ ادبیات عرب، تبریز ، دانشگاه ازاد اسلامی واحد تبریز ۹- ترکمان اسکندر بیک، ۱۳۵۰، تاریخ عالم ارای عباسی، تهران ، امیر کبیر ۱۰- تمیم داری ، احمد ، ۱۳۷۲ ، عرفان و ادب در عصر صفویه ، تهران ، حکمت ۱۱- تهرانی اقا بزرگ، ۱۳۷۲، طبقات اعلام الشیعه ، تهران ، چاب دانشگاه تهران ۱۲- تهرانی اقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعه ج۵، قم، اسماعیلیان (۶ ج) ۱۳- تهرانی اقابزرگ ، ۱۴۰۳ق، الذریعه فی تصانیف الشیعه ، ۲۹ ج بیروت (ج۹ در ۴ مجلد) ۱۴- جزایری سید عبدالله، ۱۴۰۹ ق ، الاجازه الکبیره، قم ، کتابخانه ایت الله مرعشی ۱۵- حامد الحسین ، ۱۴۱۶ ، فهارس اعیان الشیعه ، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی ۱۶- حر عاملی محمد بن حسن، ۱۱۰۴، امل الامل تحقیق سید احمد حسینی، بغداد، مکتبه الاند لس ۱۷- حلبی علی اصغر، ۱۳۸۱، تاریخ فلاسفه ایرانی از اغاز تا امروز، تهران، زوار ۱۸- دوانی علی ، ۱۳۷۵، مفاخر اسلام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۹- دوانی علی، علامه مجلسی بزرگ مرد علم ودین ۲۰- دورانی کمال ، ۱۳۸۴، تاریخ اموزش وبرورش در اسلام و ایران ، سمت تهران ۲۱- رمضانی محمد ، ۱۳۸۸، تذکره الشعرا (شاعران ایرانی ) ، تهران، بدیده ۲۲- الزنوزی میرزامحمد حسن الحسینی، ۱۳۸۶، ریاض الجنه ج۴ ۲۳- الزنوزی میرزا محمد الحسینی، ۱۴۲۸ق، ریاض الجنه ج۴ ، کتابخانه ایت الله مرعشی ۲۴- زیر نظر کتابخانه ایت الله مرعشی قم انتشارات ستاره ۲۵- سعیدیان عبدالحسین، ۱۳۷۴، دایره المعارف ادبی، تهران، علم وزندگی ۲۶- شریف رازی محمد، ۱۳۰۱، گنجینه دانشمندان ج۷، تهران، اسلامیه ۲۷- شیخ بهایی، ۱۳۰۰ ، نان وحلوا، کتابخانه مجلس شورای اسلامی شماره ۲ ۲۸- شیخ بهایی، کشکول، تهران ، انتشارات گلی ۲۹- شیخ بهایی،۱۳۸۳ ، فواد الصمدیه، قم ،انتشارات نهاوندی چ ۵ (مقدمه و تصحیح علی افراسیابی ) ۳۰- شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه ۳۱- صفا ذبیح الله ، ۱۳۷۱، تاریخ ادبیات ایران در قلمرو زبان فارسی ج۵ در ۳مجلد، تهران، نشر دانش ۳۲- صفا ذبیح الله، ۱۳۶۹، تاریخ ادبیات ایران، انتشارات فردوس ۳۳- صفی زاده دکتر صدیق، ۱۳۸۲، تاریخ پنج هزار ساله ایران، تهران، ارون ۳۴- طیبی محمد جعفر، ۱۳۳۵، معارف الرجال، قم، موسسه المعارف الاسلامیه ۳۵- فاضلی خوانساری ، شرح حال و آثار آقا حسین بن جمال الدین محمد خوانساری ، ۱۳۷۸ ، قم ، ستاره ۳۶- فهرست کتابخانه دانشگاه تهران ج۳ ۳۷- فهرست نسخ خطی کتابخانه ایت الله مرعشی نجفی ۳۸- فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی ۳۹- قدیانی عباس، ۱۳۷۶، فرهنگ جامع تاریخ ایران از اغاز تا بایان قاجاریه، تهران، جاویدان ۴۰- قدیانی عباس، ۱۳۸۴، فرهنگ توضیحی تاریخ ایران ج۳، چابخانه کامران ۴۱- قزوینی بوداق منشی، ۱۳۷۸، جواهر الاخبار، تهران، نشر میراث مکتوب (مقدمه تصحیح محسن بهرام زاده) ۴۲- قمی حاج شیخ عباس، ۱۳۵۱ مشاهیر و دانشمندان اسلام ج ۳…….

پژوهش حوزه

زیاد سی نفر از تیز هوشان رانزد وی احضار کرد ،ابوالاسود از میان آنان ده نفررا جدا نمود و از میان /انان عده دیگر تا عدد انتخاب شده به یکنفر رسید و بنابر نقل دیگر ابوالاسود درخواست کرد که کاتبی باهوش برای من بفرستد ،کاتبی را آوردند ابولاسود او را نپسندید،شخصی دیگری آوردند که مورد پسند ابوالاسود بود،به او دستور داد که رنگ مخالف با رنگ خط قرآن بیاورد و به او گفت: آنگاه که من دهان باز کنم در ادای حرفی نشان در بالا آن نِه،وچون لب ها راگرد کنم نشان در پهلوی آن گزارو چون هردو لب فراهم آرم نشانه به زیر وضع کن و او چنین کرد پس حرکت ضمه برای این است که لب ها به یکدیگر منضم می شود و درحرکت فتحه لب ها باز ودر کسر لب ها از همدیگر منکسر می گردد.

باید اذعان کرد پیش از آنکه بدیع الزمان همدانی فن مقامه نویسی را در ادبیات عرب به شهرت برساند و نامش به عنوان مبتکر این فن از فنون ادبی مطرح شود، استاد او ابن درید (متوفی به سال 321 ق) داستان های کوتاه و فکاهی ای آراسته به صنایع لفظی خلق کرده و شاید در فن مقامه نویسی طبع آزمایی هایی کرده است ولی آنچه که در این مورد مسلم و مورد اتفاق نظر اغلب دانشوران است این است که ابن درید داستان های خود را «احادیث» نامیده و تا ظهور بدیع الزمان همدانی فن مقامه نویسی و اطلاق مقامه به نثر مصنوع و متکلف و آهنگین مطرح نبوده است. در دوران خلفای بنی امیه و اوایل خلافت بنی عباس این کلمه با اندک تغییر معنی ای به جلساتی اطلاق شد که در آن خلفا از پرهیزگاران و پارسایان پذیرایی می کردند مانند مقام «صالح عبدالجلیل» در برابر مهدی عباسی، مقام خالد بن صفوان در برابر هشام و مقام حسن در برابر عمربن هبیره سپس این کلمه توسط ابن قتیبه در عیون الاخبار به معنای خطبه و موعظه به کار برده شد و پس از او ابن عبدربه در عقد الفرید، طرطوشی در سراج الملوک، سعودی در مروج الذهب و جاحظ در البخلانیز با همین معنی در آثار خود به کار بردند.

فاضل سیوطی در کتاب الاشباه و الانظار از امالی ابوالقاسم الزجاج از ابی جعفر طبری از ابی حاتم سجستانی  از یعقوب  بن اسحاق خضرمی از سعید بن مسلم باهلی از پدرش از جدش از ابوالاسود دئلی که ابوالاسود گفت:روزی خدمت امیرالمومنین علی(علیه السلام)مشرف شدم اورا دیدم که سر به فکر فرو برده است گفتم : یا امیرالمومنین !که به جه می اندیشی گفت من در این شهر شما لحنی شنیدم و خواستم که کتابی در اصول  عربیت وضع کنم گفتم اگر امیرالمومنین چنین کند ما را احیا کند واین زباندر میان ما پایدار ماند. نکته قابل ذکر اینکه خطیبان عرب به هنگام ایراد خطبه سراپا یا بر بلندی می ایستاده و سلاح یا عصایی در دست می گرفته اند  و بعید نیست که این رسم به طور غیر مستقیم ادامه همان سنت و رسم جاهلی باشد که نقالان و معرکه گیران در القای حالات مختلف و تجسم بخشیدن به صحنه های داستانی که نقل می کردند از چوبدستی یا عصا بهره می بردند چنان که قهرمان داستان بدیع الزمان در معرکه گیری اش همان عصا را در دست دارد و با آهنگ و ایقاع خاصی نوک آن را بر زمین می کوبد تا جلب توجه کند.

بررسی سیر تاریخی زبان و ادبیات عرب از دوره صفویه تا قاجاریه

بانگاه و بررسی کتب دانشمندان وعلماء مهاجر و تربیت یافتگان انها به این واقعیت میرسیم که چه اندازه نوشته های انها تحت تاثیر این ادبیات بوده به طوری که منشاء عنوان تالیفات از کلمات و ادبیات عرب گرفته شده است واستفاده از لغات عربی در تالیفات فارسی این دانشمندان نیز کاملا به ظهور میرسدودامنه و وسعت استفاده از کلمات عربی و ترکیب ان با لغات فارسی باب تازه ای را در ادبیات مفتوح میسازند نمونه های از عنوان کتابهایی که این مطلب را برای مااشکارمی سازد زیاد میباشد مانند مشرق الشمس و اکسیر السعادتین ، مفتاح الفلاح از شیخ بهایی، وسایل الشیعه و هدایه الامه و نزهه الاسماع از شیخ حر عاملی، رساله حشر العوالم و رساله فی الحرکه الجوهریه از ملا صدرا، محجه البیضا از فیض کاشانی، بحار الانوار از مجلسی و بسیاری از تالیفات دیگر که از عالمان به جای مانده این مطلب را برای ماآشکار میسازد(ایترنت).

وی از علما و فضلا و محققان و مدققان و متبحران و جامع مراتب علمی بوده و دانشوری کامل و پرهیزکاری موردوثوق و فقیهی محدث و متکلم و حافظ حدیث و سراینده ادیب به شمار می رود و تألیفات بسیاری دارد ؛ از جمله شرح تهذیب الاحکام ؛ شرح الاستبصار در سه مجلد در طهارت و صلاه ؛ حاشیه بر شرح لمعه در دو مجلد از آغاز تا کتاب صلح ؛ حاشیه معالم ؛ حاشیه اصول الکافی ؛ حاشیه الفقیه؛ حاشیه المختلف ، شرح الاثنی عشریه پدرش ؛ حاشیه المدارک ؛ حاشیه المطول ؛ روضه الخواطر و نزهه النواظر در سه مجلد ؛ رساله فی تزکیه الراوی ؛ رساله التسلیم در صلاه ؛ رساله للتسبیح و الفاتحه فیما عدا الاولیین و ترجیح التسبیح ؛ کتاب مشتمل علی مسائل و احادیث ؛ کتاب مشتمل علی مسائل جمعها من کتب شتّی ؛ حاشیه کتاب الرجال لمیرزا محمد ؛ دیوان شعر ؛ رساله ای به نام تحفه الدهر فی مناظره الغنی و الفقر و دیگر کتابها.

به علت رواج شیعه و تربیت حافظه دین یاوری، در اوایل قرن دهم با توجه به دوره های گذشته مسجد ومدرسه وخانقاه که تعداد این مکانها زیاد بود، احداث یا مرمت شد، خواه آنهایی که به دست سلاطین و خاندانشان بنا شده بود یا انهایی که توسط امرا احداث گردیده بود و این ابنیه ها از جمله اثار خیر و موقوف بر تعلیم علوم شرعی دارای کلاس ، مسجد و محل سکونت برای طلاب علوم دینی و خدمتگزاران انها بوده است و موضوع درسها علوم شرعیه و ادبیات عرب در باب مقدمه کار و بر مبنای کتب درسی قرن هفتم و هشتم شامل تلخیصها ویا شروح و حواشی انها بوده است، که خالی از هر گونه تفکر و ابداع ویا تحقیقات تازه است و تکرار و تغییر و تقلید از گذشتگان و منازعات ومشاجرات لفظی و غیره میباشدو مجالس مناظره و مباحثه با روش فوق بوده است در امتحانها، آزمایشهایی که ازعلما یا متعلمین میشد.

ادبیات عرب

روی همین اصل تاریخ به دو سو و جانب گرایش و مطالب و کتب تاریخی دو روش نگارش یافت یک دسته که جنبه علمی دقیق داشت آثاری از قبیل تألیفات: المصبحی، القرطبی، بیرونی، خطیب بغدادی و نوع دیگر که جنبه ادبی داشت و گاه برای تبلیغات مذهبی به کار می‌رفت در آن‌صورت ممکن بود به کمال فصاحت و جلوه به‌وسیله داعیان مذهبی اسلامی رسیده باشد مخصوصاً این نوع کتب تاریخی به وسیله شیعه در کمال بلاغت پدید آمد این گروه برای تأیید و توجیه اعتقادات خویش از اخبار و احادیث سود می‌جستند و یکی از بهترین نمونه‌های این گونه کتابها نهج‌البلاغه شامل خطبه‌ها و نامه‌های علی‌ابن ابیطالب‏، کتابها و نامه‌ها و مکاتبات آل بویه، غزنویان از جمله: امثال الصابی، العتبی که شامل موضوعات و مسائل تاریخی و سیاسی و اجتماعی بوده‌است.

» و بعدها، در 1928، برتري تام‌وتمام و منحصر به‌فرد ازراپاوند را در مقام استاد نوع ادبي شعر ستود و گفت:«شعر پاوند پيوسته رو به بهبود داشته» و در 1936 نقد پاوند را«بزرگ ترين نقد مؤثر قرن تا زمان حاضر» دانست و از اين‌که«اهميت خطير نقد آقاي پاوند به حدي که سزاوار آن است شناخته نيست» اظهار تأسف کرد و دريک ستايش شخصي و پرشور در 1946، به ويرايش سرزمين‌ هرز، توسط پاوند، اشاره کرد و آن را «شاهد غيرقابل انکار نبوغ انتقادي پاوند» دانست و در 1954 گزيده اي از مقالات ادبي ازراپاوند را از درون شماره هاي قديم مجلات بيرون کشيد و ويرايش و منتشر کرد.

در قرن دوم و سوم هجری و پس از آن کلمه ادب بر شناخت اخبار و اشعار عرب اطلاق کردند و شروع به تألیفاتی در این موضوع کردند و کتب ادب نامیدند ، مانند البیان و التبیین جاحظ که مجموعه ای است از اخبار و اشعار و خطبه ها و نکات جالب با بسیاری اظهار نظرهای انتقادی و سخن سنجانه و نیز الکامل فی الغه و الادب تألیف مبرد که وجهه نظرش بحث در واژه هاست و چون در آن عصر فن نثر نویسی رو به پیشرفت داشت نمونه هایی از رساله های منثور نیز ارائه کرده است. ولی این شیوه نگارش زنده ادبی رواج چندانی تا ظهور رساله ابن‌زیدون در هجاء‌و خودستائی و مفاخره ابن عبدون یا کتاب کمال‌البلاغه قابوس ابن وشمگیر امیر طبرستان تا مقامات بدیع‌الزمان، انتشار و رواج قطعی نیافت مگر پس از اینکه حریری (۱۱۲۲م) فن مقاله نویسی را حیاء کرد و آنچه وی در مقامات خویش آورده از آن جلوه گراست و علم و تسلط حریری را در زبان و لغت و ظرایف نکات ادبی و صنایع لفظی و معنوی نشان می‌دهد.

اولين نمايش‌نامه اي که نوشت، سوئيني اگونيستس، هر چند از موسيقي سرشار کلام برخوردار بود اما براي همگان قابل فهم نبود و ظاهراً خود اليوت هم متوجه اين نکته شده بود که تا هشت سال بعد در زمينة تئاتر اثري منتشر نکرد، و بعد به سال 1934 نمايشنامه صخره و سال بعد از آن نمايش‌نامه قتل در کليساي جامع را نوشت که در آن استفاده از صحن و محراب کليساي جامع به جاي صحنة نمايش، تأثير دراماتيک فوق‌العاده اي ايجاد کرد.

منبع