جنبش تنباکو؛ آغاز عصر روشنگری در ایران
بدینترتیب ناصرالدینشاه که از یک سو با اوضاع آشفته داخلی و از سوی دیگر با مخالفتهای جدی مسوولان کمپانی و کارگزاران سفارت انگلیس روبهرو بود، در حالیکه تنها دو هفته از صدور حکم تحریم میگذشت به الغای انحصار داخله توتون و تنباکو پرداخت تا امینالسلطان در جلسه دیگری با حضور علما، این خبر را اعلام نماید که از این پس انحصار داخلی لغو شده و مردم میتوانند توتون و تنباکوی خود را آزادانه در داخل کشور خرید و فروش کنند. در این ایام سید جمالالدین اسدآبادی نیز که به دعوت ناصرالدین شاه در تهران به سر میبرد، به مخالفت علنی با امتیاز پرداخت و در پی صدور اعلامیهای بر در مساجد، کاروانسراها و سفارتخانهها با این مضمون که «به چه حقی خرید و فروش تنباکویی که خریدار و مصرفکننده آن ایرانی است به بیگانه واگذار شده است.
ش که به تشویق وزیر مختار انگلیس در ایران، سرهنری درومند ولف انجام گرفته بود، دولت انگلیس فرصت مناسب را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینهسازی آن را به ماژور جرالد تالبوت از نزدیکان و مشاوران لردسالیسبوری (نخستوزیر و وزیر خارجه انگلیس) محول کرد. در این حرکت همگانی و تبعیت آشکار مردم از حکم میرزای شیرازی، دولت را بر آن داشت که بهمنظور ایجاد خلل در رفتار معترضانه مردم، شایعه جعلی بودن حکم را مطرح سازند اما این اقدامات نیز تاثیری در روند قضایا نداشت و شاه و دربار را ناگزیر به سمت تفرقهافکنی میان علما کشاند. در سال۱۸۹۰، روزنامه فارسی زبان اختر که در عثمانی منتشر میشد، طی مصاحبهای با تالبوت، تفاوت فاحش امتیاز دخانیات ایران را با امتیازی که کمپانی رژی از عثمانی گرفته بود، یادآور شد و ضمن انتقادهای گسترده از دولت، تبعات و پیامدهای قرارداد را برای مردم ایران روشن ساخت.
تالبوت نخستین مذاکره درباره انحصار تجارت توتون و تنباکو را در شهر برایتون با اعتمادالسلطنه آغاز کرد و پس از کسب اطلاعات کافی در این زمینه، امینالسلطان را با دادن وعدههای فراوان متقاعد کرد که او نیز موافقت شاه را در ازای دریافت سالانه ۲۵ هزار لیره جلب نماید. بلافاصله پس از صدور فتوا، ماموران حکومت وظیفه یافتند که از انتشار این حکم و آگاهی مردم نسبت به آن ممانعت به عمل آورند، با این حال در همان روز اول که حکم به دست میرزا آشتیانی رسیده بود، در حدود صدهزار نسخه از حکم نوشته و در سراسر کشور پخش شده بود. با توجه به این مطلب که توتون و تنباکو از مهمترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود ۲۰۰هزار تن به کشت و خرید و فروش آن اشتغال داشتند، بنابراین انحصار خرید و فروش این محصول به یک شرکت انگلیسی منافع بسیاری از مردم ایران را به خطر انداخت.
جنبش تنباکو؛ نخستین و گستردهترین جنبش مردمی علیه استبداد
برخی جنبه های نهضت تحریم تنباکو، مانند حضور زنان در صحنه مبارزه به ویژه با انگیزه دفاع دینی و بیگانه ستیزی برای نخستین بار در تاریخ ایران به وقوع پیوست از دیگر جنبه های این نهضت می توان به همگانی بودن نهضت و اتحاد گروه ها و اصناف از جمله تاجران، روشنفکران و علما در اجرای حکم تحریم و پیروی از میرزای شیرازی که در مسوولان دولتی و دربار نیز اثر گذاشت، اشاره کرد از همه مهمتر آنکه نهضت تنباکو در تاریخ معاصر ایران، نخستین حرکت گسترده موفقیت آمیز در برابر قدرت مطلق حکومت بود که ۱۵ سال بعد نهضت مشروطه از آن سرچشمه گرفت. علما و رهبران مذهبی وقتی تسلط تدریجی انگلیس بر ایران را با بستن این عهدنامه دیدند، تلاش کردند تا زیان های اقتصادی این قرارداد، پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن را نیز به مردم یادآور شوند، بدین ترتیب مردم با آگاهی هایی که بدست آوردند و به کمک روحانیون دست به قیام گسترده و عمومی زدند و در این شرایط بود که میرزای شیرازی فتوای تحریم تنباکو را صادر کرد.
پس از این اقدام بازار و بازاریان شیراز و پس از بازتاب این رویداد بازاریان شهرهای مهم به یک اعتصاب عمومی دست زدند در شیراز قوامالملک که ملاحظه کرد با وجود سیدعلیاکبر فالاسیری، بازگشت آرامش به شهر ناممکن است، او را به عراق تبعید کرد اما کسبه در اعتراض به این موضوع بازار را تعطیل و در صحن حضرت احمدبن موسی(ع) (شاهچراغ) اجتماع کردند. افزون بر این، همه وسایل و لوازمی که صاحبان امتیاز از خارج وارد می کردند از هزینه های گمرکی و پرداخت هرگونه مالیات معاف بود همچنین با به اجرا درآمدن این قرارداد، عوامل انگلیس بر تمام زندگی مردم ایران حاکمیت می یافتند و هرگونه سلاح و ابزار نظامی را که برای تسلط تدریجی بر ایران لازم داشتند با عنوان لوازم کمپانی به ایران وارد می کردند.
ناصرالدین شاه با تشویق صدراعظم امین السطان برای سومین بار به اروپا سفر کرد در این سفر وی در اثر ولخرجیهای زیاد، پولهایش تمام می شود، بنابراین تصمیم میگیرد که برای رفع این مشکل امتیازی را در زمینه کشت، توزیع و فروش توتون و تنباکو به یک انگلیسی به نام «ماژور تالبوت» واگذار و در مقابل ۲ هزار لیره دریافت کند. هجوم گروه بزرگی از اروپاییها به ایران، حتی شکل ظاهری شهر و بازار را تغییر داد و بسیاری را به این نتیجه رساند که گویی تاسیس شرکت و امتیاز انحصاری توتون و تنباکو فقط بخشی از ماجرا است و هدف اصلیتر این است که فرهنگ اروپایی در ایران رواج یابد و ایران به تدریج به مستعمره انگلیس تبدیل شود.
دسته :